Marynarka Wojenna - ocalic od zapomnienia

Epizod afrykański ORP Burza

Sat, 04 Feb 2012 00:00:00 +0100

ORP „Burza” w Sierra Leone

Komandor podporucznik Franciszek Pitułko wyprowadził ORP „Burza” z Greenock w dniu 4 czerwca 1943 z zadaniem osłony konwoju idącego do Freetown w Sierra Leone. Konwój tylko raz był obserwowany przez samolot dalekiego rozpoznania Focke-Wulf. Z pewnością nie miał kogo naprowadzić spod wody na cel. Nie było żadnych następstw tej obserwacji.

W trakcie przejścia nasz okręt musiał dwukrotnie tankować na morzu z tankowców, co zresztą załoga okrętu świetnie opanowała w poprzednim roku i raz poszedł po bunkier do Dakaru. (Okręt miał jedynie 330 ton paliwa ładowanego do 8 zbiorników, co przy ekonomicznej równej 15 w dawało m mu zasięg 3000 Mm. Warto również tutaj przypomnieć, że Anglicy mieli z naszym okrętem nieustanne problemy, gdyż dla nietypowej jednostki nieustannie trwał problem części zamiennych).

Do Freetown okręt doszedł 23 czerwca i tego samego dnia po rozwiązaniu konwoju przyporządkowano go FOC West Africa wiceadmirałowi Henremu Bernardowi Rawlingsowi, człowiekowi, który nieco znał Polaków oraz ich problemy.

(22 maja 1939 w Warszawie znalazła się delegacja brytyjska pod przewodnictwem generała Claytona, by zbadać, jak Polska jest przygotowana do woj. ny. Royal Navy reprezentował komandor Rawlings. Ze strony polskiej przewodniczył szef Sztabu Głównego gen. brygady Wacław Stachiewicz. Sprawy morskie referowali: szef KMW kadm. Jerzy Świrski i szef sztabu KMW kmdr Karol Korytowski. W dniu 30 maja na ostatnim posiedzeniu Rawlings zapytał o intencje KMW w wypadku , gdyby port wojenny na Helu nie mógł być bazą dla okrętów podwodnych. Świrski odparł, że w takim wypadku nasze OP mogłyby się zaopatrywać w portach neutralnych (?) lub przejść do Wlk. Brytanii. Rawlings: jeśli bazy angielskie mają być użyte przez polskie okręty, trzeba się do tego odpowiednio wcześniej przygotować. Szef KMW wspomniał, że również i okręty nawodne nie mogą długo przebywać na pełnym morzu, z dala od Helu, gdyż to musiałoby zakończyć się internowaniem w portach neutralnych. Zaproponował, aby trzy z nich mogły przyłączyć się do Royal Navy jeszcze przed rozpoczęciem wojny – „Peking”).

Załogę ORP „Burza” we Freetown otaczała duża życzliwość. Ponadto, co bardzo istotne – komendantem morskim miasta był komandor Henderson, którego znali z czasów, gdy ORP „Piorun” eskortował konwoje atlantyckie.

(Henderson jako dowódca osłony konwoju ON 70 i w okresie 26 lutego 1942 –10 marca 1942 dowodził z ORP „Piorun”. Osłonę tworzyła grupa w składzie: 4 okręty brytyjskie, 1 francuski oraz polski (d.o. kmdr por. Stanisław Hryniewiecki, który dowodził „Piorunem” 02–28.sierpnia 1941 i od 17 stycznia do 24 maja 1942. Następnym d.o. 22 maja 1943 został kmdr ppor. Tadeusz Gorazdowski. Pod jego dowództwem operując z Greenock do 24 września ośmiokrotnie przeszedł Atlantyk. Liczne szkody wyrządzane przez sztormy usuwano w Liverpool lub Argentii). Teraz, kiedy dowiedział się o znajomych sobie z „Pioruna” Polakach w tym o Włodzimierzu Łoskoczyńskim i o dowódcy okrętu, więc zaprosił oficerów na spotkanie wspominkowe o konwojach. Zapytał o jakieś specjalne życzenia. Dowódca wówczas błyskawicznie poprosił o dwa autobusy na dwa dni. Na drugi dzień na pirsie czekał autobus, ciężarówka z ławkami do siedzenia i wóz osobowy. W ten sposób załoga mogła grupami wyjeżdżać na wypoczynek na plażę położona o kilka mil od portu.

Wówczas powstały zdjęcia, które pokazuję.

ORP „Burza” eskortowała krótko konwoje z Freetown do Lagos i Matadai; w dniu 12 lipca przekraczając równik.

Gościnny port Freetown okręt pożegnał 28 lipca idąc z konwojem do Wlk. Brytanii. Po drodze słyszano rozmowy radiowe niemieckich U-Bootów. Przeżyli także dwa nieskuteczne ataki Lutftwaffe. Szkód narobił sztorm, uszkadzając instalacje. Epizod afrykański zakończył się 19 sierpnia w Greenock. Remont trwał do 6 września.

Wnioski z epizodu afrykańskiego były następujące:
•    Pogorszył się stan zdrowia załogi;
•    Na okręcie brak dostatecznej ilości wody do picia (97 ton)
•    Przegrzewanie ludzi w maszynowni (do 60 stopni)
•    Brak świeżego prowiantu (okręt nie miał chłodni); zapasy szybko się psuły.
•    Przez dwa tygodnie połowa załogi w Greenock nie nadawała się do służby i została wysłana na wypoczynek.

Pozostały wspomnienia i kilkanaście zdjęć amatorskich, które wskazują na prawie wakacyjny czas na wojnie.

Józef Wąsiewski

Tablice mundurowe Marynarki Wojennej w II RP

Tue, 31 Jan 2012 00:00:00 +0100

Dostrzegam spore zainteresowanie naszych Czytelników sprawami mundurowymi, co spowodowało sięgnięcie do dawnych materiałów. Pozornie wygląd mundurów, oznak, stopni jest taki sam. Tylko pozornie. Detali rozróżniających jedne od drugich jest wiele. Po wojnie, w latach czterdziestych oficerowie przyjeżdżający z Warszawy na kontrole czy inspekcje nie chcąc mieć kłopotów z rozróżnianiem komandora podporucznika od powiedzmy bosmanmata zarządzili noszenie oznak marynarskich na rękawach oraz oznak jak w wojsku – na naramiennikach. Odtąd każdy pałkownik (większość z nich pochodziła ze wschodu i słabo lub często nawet wcale początkowo nie rozmawiała po polsku) nie miał już kłopotu z odróżnianiem kto jest kim. Zostało to sformalizowane w akcie normatywnym. Patrz: Przepisy ubiorcze Sił Zbrojnych w czasie pokoju MON, Mund-Tab 3/52. W punktach 59–60 dla oficerów młodszych i starszych napisano w podpunktach 3.: na naramiennikach kurtek i płaszczy – gwiazdki metalowe lub haftowane bajorkiem koloru złotego, umieszczone według zasad jak w Wojskach Lądowych (…) Pokażemy, jak wyglądały przy okazji.

Dlatego wybrałem – moim zdaniem chcąc uzupełniać informacje o marynarskim mundurze – istotne ilustracje przedwojennego umundurowania marynarskiego. Przesunięcia barw na ilustracjach wynikły z dosyć słabo opanowanego procesu druku przez drukarnię.

Materiał źródłowy: Tablice wyglądu umundurowania marynarskiego wybrane z pozycji mjr. dypl. Mieczysława Pęczkowskiego, Umundurowanie Wojska, Marynarki Wojennej i Przysposobienia Wojskowego w Polsce z 1935 roku. (JW.)

Pożegnanie ze służbą ORP Orzeł (II)

Tue, 31 Jan 2012 00:00:00 +0100

Podczas porządkowania moich materiałów niespodziewanie wyskoczył mi rękopis przygotowany na smutną ceremonię pożegnania ze służbą i ostatniego spuszczenia bandery na ORP "Orzeł" (II). Jak się okazało, zapiski pokazane na zdjęciach wyszły spod ręki ówczesnoego dowódcy okrętu porucznika marynarki Ryszarda Latosa. Dowodził okrętem od 8 marca 1983 do 30 grudnia 1983.

Działo się to na Oksywiu 30 grudnia 1983 roku. Okręt przeszedł w ciągu 21 lat (rozpoczął służbę 30 grudnia 1962) 90 000 mil morksich, z tego 1/3 przeszedł w zanurzeniu.

Co wówczas powiedział dowódca, można zobaczyć na ilustracjach. (JW)

Znaki Marynarki Wojennej RP wz. 1993

Mon, 30 Jan 2012 00:00:00 +0100

Dosyć przypadkowo uświadomiłem sobie, że wśród naszych Czytelników mogą być osoby, które nie muszą wiedzieć wszystkiego o znakach tak oczywistych dla ludzi morza. Zatem dla naprawienia owego błędu a zarazem przedstawienia weksyliów marynarskich jak wyglądają urzędowo, postanowiłem przypomnieć je, wykorzystując odpowiedni dokument formalny.

Na marginesie dodać mi trzeba z wielkim smutkiem, że od pierwszego stycznia 2012 wszelkie monitory urzędowe mają być dostępne jedynie w formie elektronicznej. Z tym zaś bywały w przeszłości dosyć zasadnicze kłopoty. Czy teraz będzie od razu lepiej? (JW)

Ceremonia na Helu

Mon, 30 Jan 2012 00:00:00 +0100

Grupa dowódców stoi w szyku przed okrętami. Zebrali się prawdopodobnie podczas ceremonii pierwszego podniesienia bandery na okręcie wprowadzanym do linii.
Na zdjęciu od prawej:
Kontradmirał Stanisław Kasperkowiak, dowódca 8. Flotylli Obrony Wybrzeża im. wiceadmirała Kazimierza Porębskiego , kontradmirał Anton i Komorowski, rektor Akademii Marynarki Wojennej im. Bohaterów Westerplatte, kontradmirał Roman Krzyżelewski, dowódca 3. Flotylli Okrętów im. komandora Bolesława Romanowskiego, wiceadmirał Ryszard Łukasik, dowódca Marynarki Wojennej, komandor Marian Prudzienica, dowódca 9. Flotylli Obrony Wybrzeża im. kontradmirała Włodzimierza Steyera. (JW)

Zębaty okręt

Mon, 30 Jan 2012 00:00:00 +0100

Zdarzyło się to jeden raz, gdy okręt pomalowano w taki sposób jaki widnieje na okładce naszej "Bandery". Podczaas remontu w Stoczni Marynarki Wojennej okrętowi dorobiono zęby. Trochę przypomina to umieszczane zawczasu przez załogi napisy na bombach, torpedach i innych pociskach dużego kalibru, które od czasu do czasu możemy zobaczyć na filmach poświęconych II wojnie światowej.

Taka jednorazowa ciekawostka z roku osiemdziesięciolecia istnienia Marynarki Wojennej RP dla zainteresowanych naszą marynistyką. (JW)

Stowarzyszenie polskich marynarzy we Francji

Sun, 29 Jan 2012 00:00:00 +0100

Podczas II wojny śwatowej liczna grupa Polaków tak zwanych Francuzów czyli pochodzących z polskich rodzin, które wyemigrowały z kraju w poszukiwaniu chleba, w poczuciu obowiązku wobec Ojczyzny stanęła do walki z wrogiem w szeregach polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie. Wielu z nich trafiło do polskiej MArynarki Wojennej.Nie zawsze mieli tam najłatwiejsze życie chciażby z tego powodu, że często dosyć słabo mówili po polsku a ich nowi przełożeni zwłaszcza ci, co przybyli z kraju na pokładach "Burzy", "Błyskawicy" i "Gromu" wręcz zabraniali mówić po francusku, obawiając się, że pewnie wygadują o nich najgorsze rzeczy...

Nie tu czas i miejsce na roztrząsanie owych obyczajowych historii. Ślady można odnaleźć w losach Polaków walczących na ORP "Piorun" z "Bismarckiem". wyrażające się przedstawianiem do odznaczeń.

Podczas spotkań na początku lat dziewięćdziesiątych miałem przyjemność poznać państwa Mocige. Henryk był starszym marynarzem na "Burzy", "Ślązaku" i "Błyskawicy". jakoś nei mógł dosłużyć się stopnia mata. Jego żona Scholastyka została odznaczona specjalną bojową Legią Honorową śmierci.

"Wykopane" przy okazji innych poszukiwań zdjęcia z moich zasobów pokazują fragment dorocznej uroczystości francuskich Polaków - marynarzy przed laty. Jeśli odszukam taśmy z nagraniami, wówczas również je zaprezentuje.

Józef Wąsiewski

Statek szkolny Lwów, ORP Lwów

Sat, 28 Jan 2012 00:00:00 +0100

Wiceadmirał Kazimierz Porębski założył Stowarzyszenie Pracowników na rzecz rozwoju żeglugi „Bandera Polska 1 października 1918 roku. Zainicjował szkołę morską w Tczewie oraz zakup żaglowca szkolnego „Lwów”.

W dniu 17 czerwca 1920 roku powołano Państwową Szkołę Morską, którą zorganizował dyrektor inż. Antoni Garnuszewski. Przyjęto 58 kandydatów. Komisja marynarska: Aleksander Rylke, Gustaw kański i Bolesław Białopiotrowicz akupiła jednostkę za 170 000$, Już jesienią ceny spadły o 2/3. Statek był stary, ale drewniany, czyli według ówczesnych poglądów niezniszczalny w myśl powiedzenia: statek drewniany, a ludzie na nim z żelaza.
Statek – fregatę – zwodowano 25 kwietnia 1868 w stoczni Grayson w Birkenhead. Miał długość 65,5 m po pokładzie oraz 1336 BRT i 1266 NRT. „Chinsura” wyszła w pierwszą podróż do Kalkuty 21 maja 1968 pod kapitanem G. Fletcherem z 30-osobową załogą. Fregata była przeznaczona na daleki wschód na trasy do Indii i Australii. (W Wlk. Brytanii okręty są rodzaju żeńskiego). W 1883 przeszła w ręce firmy liverpoolskiej; w 1895 trafiła do Włoch a tam przemianowana na „Lucco”. W 1899 na Przylądku Horn statek utracił tylko maszty! Został sprzedany Holendrom. Po remoncie jako „Nest” podczas I wojny światowej przeszedł jeden raz do Nowego Świata. W 1919 wrócił z wód indonezyjskich do Europy i stanął przy kei.

Po zakupie przez Polskę dodano dwa silniki 150KM typu Kromhout ze stoczni Van der Windta we Vluordingen. Dowódcą został od kwietnia 1921 por. mar. Tadeusz Ziółkowski, doświadczony żeglarsko w Kaisermarine. W skład załogi wchodzili również: I. oficer kpt. mar. Kazimierz Zaleski, II. oficer por. mar. Cezary Żaba, III. oficer por. mar Daniel Jaroszewicz. W roku następnym wojskowych zastąpili zdemobilizowani po wojnie polsko-bolszewickiej: kierownik naukowy Mamert Stankiewicz, I. oficer Stanisław Szworc, którego po pierwszej podróży zastąpił Kazimierz Maciejewicz, II. oficer Tadeusz Szczygielski, III. oficer Józef Borkowski („Mały Borkowski”, gdyż duży – to Eustazy), IV. oficer Stefan Ancuta, instruktor kmdr por Royal Navy Thomas Burton, niezwykły rygorysta, jakby drugi kapitan, który rychło odszedł. Spośród innych głośnych chyba nie tylko w świecie marynarskim postaci należy wymienić radiotelegrafistę (od 1922) Alojzego Kwiatkowskiego „Diadię”, , żaglomistrza Jana Leszczyńskiego „Waju”, bosmana Jana Kaletę, cieślę Feliksa Owsika, motorzystę Feliksa Sobieraja, starszego sternika Franciszka Głowackiego potem Józefa Grzelaka, II. motorzystę Tadeusza Dobosza.

Po przebudowie na szkolny bark „Lwów” przekazany został Marynarce Wojennej. Miał parametry: długość z bukszprytem 85,1 m, szerokość 11,4 m, zanurzenie 6,3–6,9 m, Wysokość foka od pokładu 41,3m, grota 42 m, bezana 27 m. Ogólna powierzchnia żagli około 1500m2.Pojemność: 1293 BRT, 964 NRT, nośność 1600. Dodano dwa silniki pomocnicze 8 KM przeznaczone dla pomp oraz zasilania radiostacji Marconiego. Załoga składała się z załogi stałej 10 oficerów + 25 (później 14-18) oraz około1 40 uczniów.

Nie ma jasności, pod jaką banderą chodził „Lwów” w 1921. Miał wówczas uczniów PSM oraz uczestników TKI dla oficerów MW. W dniu 4 września 1921 w Gdyni dziekan morski ks. Paykart poświęcił statek oraz banderę ofiarowaną przez lwowianki, którą przywiózł wiceprezydent miasta dr Leonard Stahl. Był obecny poseł Lwowa prof. dr Stanisław Głąbiński.(Rektor Uniwersytetu Lwowskiego 1908-1909, zamordowany w Charkowie w 1941).
Dla szkolenia marynarzy konieczne są żaglowce, gdyż szkoła pod żaglami jest warunkiem sine qua non stania się dobrym i odpowiedzialnym za siebie oraz innych człowiekiem morza i wód śródlądowych. Po odzyskaniu niepodległości w lipcu 1920 roku „Lwów” był naszym pierwszym statkiem oceanicznym. Po nim przeszedł czas „Daru Pomorza” a potem „Daru Młodzieży”. Jeszcze był „Zawisza Czarny”, który zwolna staje się dzisiaj coraz piękniejszy w stoczni.
Jesienią „Lwów wyszedł w pierwszy 41. dniowy ślepy rejs po Bałtyku. W dniu 14 listopada 1922 statek przekazano państwowej Szkole Morskiej.
Minister skarbu Jerzy Jakub Michalski pierwszej połowie 1922 zdecydował, że gospodarka morska nie przynosi spodziewanych profitów i statek trzeba sprzedać. Dyrektor PSM i kapitanowie postanowili, że „Lwów” będzie na siebie zarabiał. W dniu 3 czerwca 1922 wyszedł z kopalniakami do Birkenhead oraz 50. uczniami pod komendantem Ziółkowskim. Woził różne rodzaje drewna, sól, fosfaty, amunicję...

Nazwa „komendant” wynikła z terminologii morskiej. Wzięto z francuskiego po to, aby odróżnić najpierwszego kapitana od pozostałych. Bowiem było tak i jest do dzisiaj, że na pokładzie jednostek szkolnych znajduje się co najmniej trzech kapitanów żeglugi wielkiej: dowódca, kierownik nauk i pierwszy oficer. Stąd komendant nikogo nie rażąc nazwą jest „pierwszym po Bogu”.

Od 1 stycznia 1923 statek cumował w Gdańsku a armatorem była Państwowa Szkoła Morska.
23 maja 923 „Lwów” wyszedł do Brazylii z komendantem Ziółkowskim i dyrektorem PSM Garnuszewskim oraz 46 uczniami w tym 42 nawigatorami. Lista uczniów to same sławne obecnie nazwiska ludzi morza. Zabrano między innymi sierpy do trzciny, 500 pługów a także 50 skrzyń ze spirytualiami Baczewskiego i Kantorowicza. Prowiant wzięto od Larsena w Nowym Porcie. Szkoda, że go nie sprawdzono. Warunki na statku dla prowiantu były nader prymitywne, prawie jak za Kolumba. Ryby wyrzucono za burtę. Mięso niby I. gatunku okazało się bardzo posolone i najgorszego rodzaju: podgardla i mnóstwo kopyt. Skamieniałą mąkę rozbijano w skrzyniach młotami… Poza strasznymi wspomnieniami żywieniowymi znakomite spirytualia uratowały załogę od zatrucia lokalnymi rybami, dostarczonymi przez tubylców na Mindelo… (Przedstawiciel firmy zezwolił zużyć jedną z 50 skrzyń).

W dniu 13 sierpnia 1923 o 07.15 „Lwów” – pierwszy statek pod biało-czerwoną banderą przekroczył równik. Obszerny i ciekawy materiał o tym wydarzeniu – czytaj: „Morze” Nr 8(630) z 1986.

W tym roku PSM ukończyło 16 nawigatorów i 14 mechaników. Tylko kilku zatrudniła „Sarmacja” Bogumiła Nowotnego.
Statek zimował i przeszedł remont w Cherbourgu (zalodzenie); został wówczas pomalowany na biało. Motorzyści pod wodzą inż. W. Komockiego wyremontowali swoje zawodne i źle ustawione silniki. W Gdańsku chciano zbyt drogo. Dodano agregat prądotwórczy i statek zyskał wreszcie światło. (Polak zawsze potrafi).
W czerwcu 1924 poszedł z drewnem do Londynu. Kiedy wracał, ciężki sztorm spychał nieubłaganie statek na skały. Uratował go zahaczony przez kotwicę kabel podmorski, gdy od burty do skały było 10 metrów…
Następna kampania to czas, gdy do stałej załogi weszli pierwsi absolwenci PSM. Komendantem był Mamery Stankiewicz, I. oficerem Konstanty Maciejewicz, II. oficerem Tadeusz Szczygielski, III. oficerem Andrzej Cienciała, IV. oficerem Stanisław Kosko , kierownikiem siłowni – mechanikiem okrętowym Władysław Milewski.
Wówczas doszło do dwóch wstydliwych wydarzeń bardzo głęboko ukrywanych przed światem. W Sundzie nastąpiła kolizja z czerwonym latarniowcem „Lappe Grund” i złamanie bramrei. Potem na M. Śródziemnym natrafiono na dużą, nie oznakowaną boję. Brak było jakichkolwiek danych na ten temat. Uznając ją za duże zagrożenie dla żeglugi – zatopiono. Wyszło na jaw, że było to oznakowanie kabla łączącego Algier z Marsylią…
Rok 1926 to czas, kiedy w drugiej letniej podróży po raz ostatni zarabiano na siebie.

W 1927 „Lwów” przeholowano do Stoczni Gdańskiej. Wymieniono reje drewniane na stalowe. Stankiewicz odszedł do „Żeglugi Polskiej”, a zastąpił go Konstanty Maciejewicz „Macaj”, ten, który na przełomie 1927 i 1928 z częścią załogi „Lwowa” przyprowadził „Iskrę” z Grangemouth.
„Macaj” dokonał głośnego wyczynu w 1928: przeszedł Morze Marmara i Dardanele pod żaglami!
Jeszcze w 1929 doszło do ciekawych wydarzeń: przeniesienia giga dowódcy przez wąską mierzeję wzorem Piotra Wielkiego, gdy ten zaatakował następnie od tyłu flotę szwedzką Karola X. Potem na redzie Hanko o czym wspomina Edward Gubała w „Przygodzie mego życia” doszło do „incydentu”: „Bolszewicy wysadzili desant na wybrzeży Finlandii!
W historii „Lwowa” jest zanotowana sławna „choinka brazylijska”!

Warto może przypomnieć, że w 1939 roku absolwenci PSM otrzymywali sygnet srebrny z wyobrażeniem globu oraz kotwicą, zaś wykładowcy - złoty.

„Lwów” wyszedł w ostatnia podróż 17 maja 1930 do Danii. Łącznie w ciągu 8 lat służby był w 38 portach. W większości z nich po raz pierwszy prezentował biało-czerwoną banderę. Na morzu spędził 817 dni i przeszedł 63 166mm. Decydowano jednostkę złomować. MW zdecydowała kupić go jako hulk dla dywizjonu łodzi podwodnych. 30 sierpnia 1930 został przejęty protokolarnie od PSM. Załoga to 1 oficer młodszy (kpt. mar. Mieczysław Jacynicz), 5 podoficerów i 10 marynarzy.

W 1931 był bazą łodzi Podwodnych ORP „Lwów” bez takielunku; od 1932 jako hulk „Lwów”. W 1933 był już warsztatem i magazynem sprzętu, potem bez masztów – krypą węglową bez koła sterowego i nadbudówek. 25 września 19937 skreślony z polskiej MW i złomowany w warsztatach Portowych MW. Jeden z masztów zachowano jako sygnałowy na terenie dowództwa Floty. Widziano go po wojnie na terenie ówczesnej Oficerskiej Szkoły Marynarki Wojennej.
Sic transit gloria…

Wykorzystana literatura:

Karol Olgierd Borhardt, Kolebka nawigatorów
Karol Olgierd Borhardt, Z floty carskiej do polskiej
Tadeusz Dębicki, Z dziennika marynarza na pokładzie „Lwowa” z Gdańska do Rio de Janeiro i z powrotem
Edward Gubała, Przygoda mojego życia
Jerzy Miciński, Księga statków polskich. Tom II.
Stanisław Mariusz Piaskowski, Okręty Rzeczpospolitej Polskiej 1920—1946. Album planów
Jan Piwowoński, Flota spod biało-czerwonej
„Morze” Nr 8(630) sierpień 1983.
Józef Wąsiewski

Szabla marynarki wojennej

Sat, 28 Jan 2012 00:00:00 +0100

Szable marynarskie (pałasze)

Szabla jest najbardziej znaną bronią w Polsce, najwyżej cenioną przez kolekcjonerów; jakże często ozdabia nasze mieszkania dowodząc chlubnej żołnierskiej przeszłości przodków. Istnieją silne więzi emocjonalne łączące współczesnego żołnierza z tradycją. Takim ważnym elementem wychowawczym powinno się stać wręczanie szabel żołnierzom godnie kończącym wieloletnią służbę zawodową na ostatniej zbiórce.

Od lat szable są ulubionym prezentem wręczanym przy różnych okazjach przede wszystkim generałom. W Marynarce Wojennej RP poza szablami a po wojnie kordzikami honorowymi przeznaczonymi dla prymusów, dowództwo Marynarki Wojennej wręczało wielu osobom goszczącym morski rodzaj sił zbrojnych szable i kordziki z dedykacją. Były także kordziki z dedykacją „za zasługi dla MW”. Jednak bardzo rzadko czyniono tak w stosunku do własnych oficerów. Wyjątkiem były lornetki morskie i kordziki wręczane podczas dorocznych podsumowań wyników szkolenia pod koniec każdego roku. Sporadycznie zdarza się, że niektórzy oficerowie odchodząc do rezerwy otrzymują na pamiątkę szable różnych wzorów, które najczęściej sami sobie kupują. Szabla MW nadal nie jest nagrodą za długoletnią służbę oficera w szeregach Marynarki Wojennej.

Autorzy dziejów uzbrojenia (por.: Władysław Dziewanowski, Zarys dziejów uzbrojenia, Warszawa, 1935 s. 8 i nast.; Zdzisław Żygulski, Broń w dawnej Polsce, Warszawa 1975, s. 191 i nast.; wstęp w: Aleksander Czerwiński, Lesław Dudek, Szabla żołnierza polskiego XIX i XX w. w zbiorach Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie, Ossolineum 1988,: Wojciech Zabłocki, Cięcia prawdziwą szablą, Warszawa 1989, Włodzimierz Kwaśniewicz, Dzieje szabli w Polsce, Warszawa 1999, 6-9; Edouard Wagner, Hieb- und Stiechwaffe, Praha 1966) zgodni są co do tego, iż szabla na ziemiach polskich upowszechniła się XVI wieku. Polacy wykorzystali dobre zalety broni siecznej wschodniej i zachodniej. Wytworzyli własne typy szabel. W następnym wieku upowszechniły się: karabela z otwartym jelcem i szabla bojowa tak zwana czarna z zamkniętą rękojeścią. Natomiast pod koniec wieku używano też szabli tatarskiej zwanej ormianką bądź ordynką.

Szabla to rodzaj broni białej, zawsze krzywej o głowni jednosiecznej, przeznaczonej do rąbania bądź rąbania i kłucia. Długość głowni szabli ograniczono wymiarami 750 - 900 mm. Pałasz z kolei to broń sieczna o głowni prostej i rękojeści nachylonej. Szabla Marynarki Wojennej RP zawsze miała głownię prostą. W istocie marynarska szabla powinna nazywać się pałaszem, (ze względu na prostą głownię) bowiem jest to zgodne z terminologią stosowaną przez uzbrojeniowców. Oczywiście, w różnych rozkazach i regulaminach stosowano owo pojęcie w sposób wymienny.

Przy całym bogactwie szabel z przeszłości, w powstałym w odrodzonej Polsce wzorze tej najbardziej cenionej broni nie widać żadnych nawiązań do tradycji znanych z rodzimej starej broni siecznej.

W 1921 r. (Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 39 poz. 701) zarządzono obowiązek noszenia szabli przez oficerów w służbie i poza służbą. Przepis ten uzupełnił kontrowersyjny dla wszystkich zainteresowanych rozkaz „Obowiązkowe szabel przez oficerów” (Dz. Rozk. MSWojsk. nr 15/237 z 15 kwietnia 1924 r).

Początkowo oficerowie MW nosili posiadane z poprzedniej służby szable głównie proweniencji austriackiej (podobnie jak omówione wcześniej kordziki) oraz inne, obcego pochodzenia, nabywane często za lichwiarskie sumy.

Wzór 1921

   Długość w pochwie 950 mm, bez pochwy 895 mm. Ciężar w pochwie 1050 g, bez pochwy 650 g.

   Głownia prosta, jednosieczna, niklowana z dwiema bruzdami na każdym płazie, sięgającymi od nasady do obosiecznego pióra. Sztych centryczny. Na płazie zewnętrznym wypukło trawiony ornament o motywie liści akantu z podziałem na dwa kartusze, w których umieszczono napis: „Honor i Ojczyzna”. Pomiędzy kartuszami wypukło trawiony orzeł w koronie. Na płazie wewnętrznym kartusz z ornamentami trawionymi wypukło oraz emblematem kotwicy admiralicji, oplecionej liną. [Ten element występował na szablach zamawianych indywidualnie]. Na nasadzie napis producenta: BOROWSKI.

Rękojeść zamknięta, trójkabłąkowa, dwa kabłąki boczne biegną łukiem od wąsa jelca i łączą się z przednim w jego górnej części. Długość wąsów 58 mm. Tylne ramię jelca zakończone płaszczoną łezką. Głowica z kapturkiem zwieńczonym owalnym guzem z wkrętem mocującym. Kapturek przechodzi w warkocz sięgający do tylnego ramienia jelca. Uchwyt drewniany, nacięty w 15 karbów, obciągnięty czarną skórą z oplotem z drutu mosiężnego, podwójnie skręcanego. Pod rękojeścią podkładka skórzana. Pochwa z blachy stalowej, obciągnięta czarną chromową skórą ze szwem po stronie wewnętrznej. Okucie mosiężne, górne długości 118 mm, ze zgrubieniem tworzącym kołnierz szyjki. Na jego zewnętrznej stronie nalutowany emblemat: kotwica admiralicji opleciona liną. Przy okuciu ogniwko z ruchomym kółkiem nośnym. Okucie środkowe oddalone 80 mm od górnego, z ogniwkiem ruchomym kółkiem nośnym. Trzewik z ostrogą o dłuższym przednim ramieniu. Cena takiej szabli np. w Hucie Ludwików w pochwie chromowanej wynosiła 44 zł, z niklowaną pochwą - 40 zł. Należność mogła być przy tym rozłożona na dziesięć rat. W 1996 roku szabla wz. 1976 WP kosztuje około 6 mln zł, zaś ta sama szabla marynarska - około 8 mln zł.
Dodać należy, iż wielu oficerów w II RP miało szablę w domu oraz drugą, w służbie.

Wzór 1922

W 1922 r. (Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 46/647) dla oficerów Marynarki Wojennej przeznaczono pałasz ze złoconymi elementami metalowymi, który miał być noszony na skórzanym czarnym, nie lakierowanym pasie (w załączniku zwanym pendentem) z rapciami szerokości 2,5 cm o długościach 40 i 70 cm zakończonych karabinkami. Przy krótszym rapciu przewidziano łańcuszek z haczykiem. Rękojeść miała tarczę oraz jelec z obłękiem i kabłąkiem zagiętym pod kątem prostym. W górnej części kabłąk był owalny i łączył się z trzonem rękojeści poniżej odrębnej od trzona głowicy pod kątem lekko rozwartym. Miał cztery boczne kabłąki, zakończone kulisto, złączone tarczą opartą dolną krawędzią o obłęk jelca, którego tylne ramię opuszczono ku głowni. Na tarczy umieszczono emblemat Marynarki Wojennej - kotwicę oplecioną liną w kształcie litery „S”. Głownia prosta, pochwa z czarnej skóry z trzema okuciami z żółtego metalu, z których górne i środkowe miało tulejkę z kółkiem a dolne zakończone było ostrogą. Długość pałasza w pochwie 85 - 95 cm, wysokość rękojeści 14 cm.

Pałasz miał być używany do munduru galowego i do munduru używanego w „służbie półbrzegowej oficerów Marynarki Wojennej, jak również przez pełniących funkcje attaché wojskowych, przebywających na studiach za granicą oraz reprezentujących Państwo podczas odwiedzin flot własnej i obcych”. Jak z tego wynika, z góry założono bardzo wąski krąg osób, którym ów pałasz miał przysługiwać. Prawdopodobnie nie wykonano ani jednego egzemplarza tej szabli.

Okazało się, że istnieje egzemplarz takiej szabli podarowanej kadm. Michałowi Borowskiemu w Muzeum Wojska w Kołobrzegu.

Zgodnie z opinią Teodora Kaweckiego, gdyńskiego producenta doskonałych replik broni białej, projektant szabli chcąc uniknąć za wszelką cenę motywów pruskich, sięgnął pełną garścią do francuskiej oficerskiej szabli kawaleryjskiej z 1786 r, używanej przez gardedragonów w latach 1806 - 1814.

W 1991 r. T. Kawecki, w 70 rocznicę wprowadzenia wzoru wykonał trzy egzemplarze tego pierwszego marynarskiego pałasza. Dzięki niemu można dziś pokazać, jak wygląda replika prototypów szabli wz. 22/91. Każdy egzemplarz ma wybity numer oraz puncę TK. (Opisywałem ją przed laty w "Banderze".

W 1995 r. T. Kawecki zmienił samodzielnie koncepcję umieszczenia kotwicy na prototypowej tarczy pałasza wz. 1922. Przeprowadził także ścisłe wyliczenia, z których wynikło, że rękojeść szabli projektowana według wzoru (Vide: Zał Nr 1 do poz. 144 Dz. Rozk. 12.27) różni się od tej, którą produkował Gabriel Borowski. Znany producent broni siecznej uprościł sobie pracę, wykonując inaczej kapturek, nakrętkę, odmienny sposób mocowania trzpienia głowni. Nakrętka skręca kapturek i trzpień. Borowski dał nakrętkę trzpienia i wkręt mocujący kapturek. Łezka u Borowskiego ma wyłącznie charakter ozdobny. Por: zdjęcie Nr oraz rysunek wzoru Zał. Nr 1 do poz. 114 Dz. Rozk. Nr 12 z 1927 r.; także: A. Czerwiński, L. Dudek, o.c.: s. 266. T. Kawecki: wzór 1921 nie ma żadnej poprzedzającej go tradycji w starej broni polskiej. Tylko użycie kapturka husarskiego nawiązywałoby do tradycji. Istniejący w szabli został wymyślony. Trudno się dziwić, skoro w krajach ościennych było mnóstwo wzorów, (patrz np. John R. Angolia Sword of Germany 1900/1945), s. 162-181, zaś projektant chciał stworzyć dzieło oryginalne, różne od innych. Borowski zastosował też łuk kabłąka dokładnie przeniesiony ze wzorów rosyjskich. Kapturek ten wywodzi się z szaszek rosyjskich. Kształt przedstawiony w projekcie MSWojsk został opracowany przez plastyka bardziej poprawnie, niż produkt finalny. Kapturek Borowskiego zastosowano dla obniżenia kosztów rodukcji. Ale jest on zbyt baniasty, zbyt okrągły.

Wprowadzenie tego wzoru do użytku wkrótce zawieszono i chociaż powstało kilkanaście dalszych projektów, w tym zamysł przyjęcia na uzbrojenie szabli francuskiej, dopiero w r. 1927 Kierownictwo MW (Dz. Zarz. KMW Nr 7 z 20 maja) wprowadziło do użytku szablę i pas dla oficerów...
W 1924 roku podano wybrane ceny przedmiotów, o których mówimy. Warto je przytoczyć. Pas główny skórzany kosztował 2,70 zł, rapcie („ruk”) - 1,75, żabka do bagnetu 95 gr, żabka do szabli 2,35 zł.

Zaprezentowany materiał to kolejny fragment rozdziału marynarska broń biała z monografii „Symbolika marynarskiego munduru” napisanej w 1998 roku.
Józef Wąsiewski

Lwów i kutry w II RP

Fri, 27 Jan 2012 00:00:00 +0100

bark "Lwów"